Duurzame visteelt

Activiteit 2:  Duurzame visteelt

Omschrijving activiteit
Concreet binnen deze activiteit wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een duurzame visteelt in de Grensregio Vlaanderen-Nederland, zowel op economisch, ecologisch als sociaal vlak.

Er zijn 5 speerpunten waarbinnen verschillende acties ondernomen zullen worden:

1. Markt
2. Vis
3. Productiesysteem (productie in recirculatiesystemen)
4. Economische rendabiliteit (kostprijs)
5. Informatie en Communicatie

Deze speerpunten kunnen uiteraard niet los van elkaar worden gezien. Hieronder worden de acties per punt toegelicht.

Markt
Voor een succesvolle introductie van visteelt in de Grensregio is goed inzicht in de mogelijke vermarkting van de producten essentieel. De verschillende inzichten betreffen de hele waardeketen van productie, handel en verwerking tot en met de uiteindelijke eindgebruikers (consumenten in retail, detailhandel, horeca).

Acties die hier ondernomen worden zijn:

• Inventarisatie en marktonderzoek: schets maken van de huidige situatie, potenties in de markt opsporen, (zowel bij verwerkers, grootdistributie als retail), SWOT-analyse inclusief consumentenonderzoek, en definitie van mogelijke strategieën voor ontwikkeling van de visteelt in de regio;
• Vaststellen product- en productiecriteria: er wordt een lastenboek opgemaakt met de criteria waar duurzaam gekweekte vis moet aan voldoen;
• Marktontwikkeling: de verschillende schakels in de visteelt worden in kaart gebracht (producenten, verwerkers, retailers, horeca en consumenten) en binnen het project wordt met deze schakels een communicatie opgebouwd. Er wordt een draaiboek ontwikkeld met het oog op introductie in de productieketen. 

Vis
De intensieve kweek zal binnen de Grensregio Vlaanderen- Nederland plaatsvinden in RAS (recirculating aquaculture system), wat een kapitaal- en kennisintensieve vorm van visteelt is waar nog veel kennisvragen rond bestaan.
Onder dit punt worden de biologie en kweektechniek van verschillende vissoorten onderzocht en op punt gesteld in recirculatiesystemen.  Vissen worden tot voortplanting gebracht door middel van hormoonbehandeling of verandering in omgevingsfactoren (licht, zuurstof, temperatuur, watergeleidbaarheid,…), hierna worden de bekomen larven opgekweekt tot pootvis.  Het opkweken van larven gebeurt in het beginstadium met levend voedsel (rotiferen, artemia), later wordt overgeschakeld naar droog korrelvoer.  De overschakeling van levend op droogvoer en bepalen van de samenstelling van het  droogvoer maakt deel uit van het onderzoek, alsook de techniek om de specifieke soorten tot voortplanting te brengen.
Dit onderzoek naar de biologie en kweektechnieken kan niet los gezien worden van een zoeken naar optimalisatie van de productiesystemen. Minstens 4 verschillende vissoorten vormen het onderwerp van deze activiteit. Welke soorten dit zijn staat op vandaag nog niet volledig vast. Wel zullen de gekozen vissoorten zullen moeten voldoen aan de wensen van de consument (stevig vlees, weinig graten, goede filetvorm..). Ondermeer het marktonderzoek kan hieromtrent beslissende informatie opleveren.

Momenteel lijken volgende nieuwe soorten kansrijk: 

• binnen de zoetwatervissoorten: snoekbaars, gestreepte baars, tilapia gecombineerd met tomatenteelt, kwabaal, omegabaars, botervis, Gourami soorten, …
• binnen de mariene soorten: yellow kingfish of cobia…

PIVAL, KaHo Sint Lieven, PCG, Ugent, KULeuven en Imares zullen onderzoeksinfrastructuur inzetten voor dit project. Hierbij zal Imares werken op mariene soorten, terwijl de andere partners zich zullen toeleggen op de zoetwatervissoorten. De universitaire partners zullen zich specifiek met de larvale teelt bezighouden naast de monitoring van de opkweek zelf. De praktijkcentra focussen zich voluit op de opkweek. Deze nieuwe soorten worden dan ook op de locaties gedemonstreerd.

Productiesystemen
Het komen tot een duurzame teelt in recirculatiesystemen vraagt het in kaart brengen en ‘finetuning’ van alle relevante productieparameters, die sterk afhankelijk kunnen zijn van vissoort tot vissoort. Ook op het niveau van het systeem zelf zijn nog heel wat behoeftes tot optimalisatie. Ruime aandacht moet gaan naar manieren om de productiesystemen verder te optimaliseren. Dit kan door niet alleen het accent te leggen op intensiveren alleen, maar ook op integratie.

Voorziene acties zijn:

• Het recirculatiesysteem voor de vissoorten die geselecteerd werden voor onderzoek in vorige actie fijn afstellen zodat maximaal kan geproduceerd worden met een hoge kwaliteit, een lage productiekost en minimale emissies naar het milieu. Binnen de glastuinbouw is men door de almaar stijgende productiekosten op zoek naar verbetering van de opbrengst per vierkante meter. Een oplossing kan er in bestaan om visteelt in glastuinbouw te integreren. Deze toepassing wordt voor verschillende vissoorten geëvalueerd en gedemonstreerd.
• Het zoeken naar lokale, betaalbare oplossingen voor de behandeling van de meest voorkomende afvalstromen, afkomstig van recirculatieteelt. De mogelijkheden van geotubes en verwerking in verwerkingsinstallaties voor varkensmest worden geëvalueerd. Deze toepassingen zullen deels in de provincie Zeeland gedemonstreerd worden. Als het mogelijk is wordt ontwikkelingswerk aan deze technieken met bedrijven samen doorgevoerd en de technieken ook op een bedrijf gedemonstreerd indien mogelijk.
• Ook het voorkomen van off-flavour bij vis afkomstig van marine recirculatiesystemen wordt hier onderzocht. Oorzaken van deze off-flavour of grondsmaak worden in kaart gebracht. Hierna worden nieuwe en toegepaste technieken om deze kwaliteitsvermindering van de geproduceerde vis te voorkomen, onderzocht en beschreven. Het resultaat is een strategie om grondsmaak in marine visproducten duurzaam te voorkomen.

PCG en KULeuven leggen binnen deze actie het accent op de geïntegreerde teelt, terwijl de andere partners zich toeleggen op de recirculatiesystemen op zich.

Economische rendabiliteit
Bij de introductie van aquacultuur werd vroeger maar al te vaak gewerkt volgens het principe van welke soorten teelttechnisch mogelijk zijn. Tegenwoordig blijkt echter dat deze benadering niet de juiste is, maar dat bij het bepalen van de kweeksoort in eerste instantie moet gekeken worden naar de vraag van de consument (zie punt “Markt”) om zich vervolgens af te vragen of en hoe die potentiële kweeksoort ook op een duurzame (zie punt “vis” en “productiesysteem”) en economisch haalbare manier kan geteeld worden: Het concept “Fork to Farm”.

Voorziene acties om dit te realiseren zijn:

• De verkregen gegevens over potentieel interessante vissoorten uit punten ‘Vis en Productiesysteem’ worden in verschillende rekenbladen verwerkt. Deze rekenbladen laten toe om voor deze vissoorten een beeld te krijgen van de dimensie van de filtercapaciteit, zuurstofvoorziening, warmtehuishouding, afvalstormen, afvalbeheer;
• Met de resultaten uit de rekenbladen worden productieschema’s voor de potentiële vissoorten vastgelegd;
• Tenslotte wordt aan de hand van de uitkomsten uit de vorige acties een kosten-batenanalyse gemaakt voor de verschillende vissoorten die interessant blijken voor aquacultuur in de Grensregio.

Informatie en Communicatie
Als economische sector is de aquacultuur in de Lage Landen relatief klein én jong. Bovendien is de sector heel divers. Meerdere vissoorten en kweeksystemen bestaan naast elkaar. Nog te veel bedrijven opereren op een eilandje. Kennisopbouw en marktontwikkeling gebeuren vaak op individuele basis.
Om de ontwikkeling van de sector te stimuleren is een grootschalige, gezamenlijke aanpak nodig. Kennisdoorstroming qua teelttechniek en vermarkting moeten de sector meer aanzetten tot samenwerking en moeten het de sector toelaten om een goedkoper product af te leveren dat nauwer aansluit bij de wensen en noden van de consumenten. Anderzijds moet de consument ook gewezen worden op de voordelen van lokaal gekweekte vis. Mogelijke vooroordelen tegen gekweekte vis (smaak, prijs, productiemethode, …) moeten op een onderbouwde wijze weerlegd worden.
Het is niet alleen de bedoeling om zoveel mogelijk kennis te verspreiden vanuit de kennisinstellingen. De projectpartners willen ook luisterbereid zijn om signalen van kwekers, andere schakels binnen de productieketen en consumenten snel te capteren en om te zetten in positieve acties die de ontwikkeling van de hele sector ten goede kunnen komen, dit via een Nederlands en Vlaams infoloket (zie resultaten). Ook is het de bedoeling om door het opzetten van communicatie met, tussen en binnen de schakels positieve impulsen te geven aan de marktontwikkeling.
Het communicatieplan omvat:

• Enerzijds een specifieke actie rond de begeleiding van de (kandidaat)vistelers. Er wordt een intensieve begeleiding aangeboden aan deze bedrijven. Dit kan zowel in het traject naar de ontwikkeling van een businessplan zijn bij kandidaat-telers als bij omschakeling van vissoort bij een bestaande teler. De begeleiding is een trajectbegeleiding die dus over een langere periode loopt met diverse contactmomenten tussen project en ondernemer.
  
  Voorzien wordt op deze manier een 5-tal Vlaamse bedrijven en een 3-tal Nederlandse bedrijven intensief te begeleiden/ adviseren. Deze trajectbegeleiding wordt aangeboden via een virtueel infoloket, een telefonisch infoloket en een infoloket ter plaatse. Voor Vlaanderen zal dit loket geleid worden door PIVAL, voor Nederland door Imares.  Vanuit deze twee hoofdlocaties worden dan de andere partners op de hoogte gebracht of bij de begeleiding betrokken indien van toepassing, vb PCG heeft ervaring met Tilapia kweek onder serretomaten, dus worden zij betrokken indien een tomatenteler zich aanmeldt aan het infoloket. De andere partners krijgen ook feedback over de concrete cases die begeleid worden.
  
  Het infoloket staat verder ook open voor alle eerstelijnsadvisering die niet noodzakelijk resulteert in een meer intensief begeleidingstraject. Het bestaan van het infoloket met de mogelijkheid tot eerstelijnsadvisering en/of intensieve trajectbegeleiding zal breed gecommuniceerd worden. Op die manier wil het infoloket open staan voor elke potentieel geïnteresseerde. De betrachting van het infoloket is om alle binnenkomende vragen te behandelen zonder onderscheid. Bovendien zijn er geen kosten verbonden aan het raadplegen van het infoloket.
  
• Anderzijds een meer algemene communicatie naar de verschillende doelgroepen:
  • Website gebaseerd op de succesvolle Nederlandse website www.aquacultuur.nl.; ook wordt een virtueel infoloket voorzien voor het stellen van vragen over aquacultuur, of het maken van een afspraak zodat er ter plaatse kan gekomen worden of met deskundigen van de instituten of universiteiten gepraat kan worden.
  • artikels in de algemene pers (min. 3) en de vakpers (min. 3).
  • studievergaderingen en –dagen (min. 3), workshops (min. 6) en demonstraties (min. 4):

Op de studievergaderingen wordt de algemene thematiek benaderd. De studievergaderingen willen per definitie een brede doelgroep bereiken.

In de workshops gaan we dan met specifieke doelgroepen rond goed afgelijnde onderwerpen aan de slag. Workshops kunnen gericht zijn op één specifiek segment in de keten of kunnen anderzijds juist het doel hebben de communicatie tussen schakels te bevorderen.

De demonstraties tenslotte worden georganiseerd vanuit de kwekerijen in de proefcentra en proefinstallaties van de projectpartners. De demonstraties kunnen naar inhoudelijke invulling gedifferentieerd worden ifv het doelpubliek (kwekers, retail, consumenten, wetenschappers, …).

• de organisatie van min 2 grensoverschrijdende kenniskringen binnen de verschillende schakels (kwekers, verwerkers, retail, horeca, …);
• de organisatie van sensibiliserende consumentenstudies;
• specifieke promo-acties, waar mogelijk aansluitend bij andere (nationale) initiatieven (Week van de Smaak, Opendeurdagen, ….);
• specifieke acties omtrent consumentenvragen, in samenwerking met de relevante instellingen zoals het Voedingscentrum, Stichting Noordzee, WWF, VLAM, ….

Alle activiteiten onder het onderdeel “algemene communicatie” (zoals workshops, studievergaderingen, demonstraties, kenniskringen) zullen breed gecommuniceerd worden waardoor een maximaal aan geïnteresseerden , zal bereikt worden.

Beoogde resultaten:

Markt

1. Inventaris van huidige markt en prijzen, stakeholderbehoeften, actoren binnen de huidige productieketen voor zoet en zoutwater aquacultuur soorten binnen de Grensregio.
2. SWOT-analyse voor de Grensregio die de kansen voor aquacultuur in kaart brengt, inclusief consumentenonderzoek.
3. Een strategiehandbook voor ontwikkeling van de markt gebaseerd op de SWOT analyse en marktstudie.
4. Een handboek van product- en productiecriteria voor geteelde vis in het algemeen, eventueel extra uitgewerkt voor die vissoorten die onderwerp zijn van de verdere acties in deze activiteit.
5. Een draaiboek “introductie als producent binnen de productieketen’”, afgestemd op de behoeftes in de Grensregio.
6. 10 deelnemers aan de eerstelijnsadvisering/trajectbegeleiding

De hierboven genoemde handboeken en draaiboeken zullen dienen voor de uitbouw van cursussen en de inrichting van studiedagen, -vergaderingen en workshops (zie activiteit 4), het schrijven van publicaties en artikels, de begeleiding van (toekomstige) ondernemers, de ondersteuning van het infoloket en het informeren van stakeholders en de overheid (cf. infra). Dit zijn met andere woorden kritische documenten die zowel verder in het project als naar externen de basis zullen zijn voor de implementatie van de in activiteit 2 ontwikkelde kennis (technisch zowel als op het vlak van markt en vermarkting)

Vis
Voor 4 soorten: een teeltfiche met volledige kweekparameters en management criteria. Met deze 4 vissoorten wordt ook in de andere activiteiten verder gewerkt

Productiesysteem

1. Een geoptimaliseerd recirculatiesysteem voor de 4 soorten vis.
2. Twee demonstraties (mestverwerking, nieuwe soorten)

Economische Rendabiliteit

1. Productieschema en kostenanalyse voor de 4 soorten vis.
2. Een tool (rekenblad) te gebruiken bij bedrijfbegeleiding voor nieuwe ondernemers in de Grensregio.

Informatie en communicatie

1. Nederlandstalig kennisnetwerk aquacultuur
2. Uitvoeren van communicatieplan door website (1), publicaties (6) en infoloketten (2), studievergaderingen (3), demonstraties (4), sensibiliserende consumentenstudie (1) en grensoverschrijdende kenniskringen (2)

Impact op aquacultuur in de projectregio

1. In Vlaanderen en Nederland is de doelstelling om 5 Vlaamse bedrijven en 3 Zeeuwse bedrijven intensief te begeleiden bij hun ondernemen in de Aquacultuur.
2. Creëren van een virtueel infoloket, een telefonisch infoloket en een infoloket ter plaatse. Voor Vlaanderen zal dit loket geleid worden door PIVAL, voor Nederland door Imares. Vanuit deze twee hoofdlocaties worden dan de andere partners op de hoogte gebracht of bij de begeleiding betrokken indien van toepassing, vb PCG heeft ervaring met Tilapia kweek onder serretomaten, dus worden zij betrokken indien een tomatenteler zich aanmeldt aan het infoloket. Deze infoloketten staan open voor eerste lijnsadvisering los van de intensieve trajectbegeleiding.
3. Nederland heeft een langere geschiedenis qua visteelt aan land. Vlaanderen kan leren van de juiste en (vooral ook) de foute keuzes die Nederlandse viskwekers in het verleden gemaakt hebben. Door intensieve communicatie tussen Vlaamse en Nederlandse stakeholders kan er gezocht worden naar een maximale complementariteit in de ontwikkeling van de aquacultuursector aan beide kanten van de landsgrens.
4. Naast de mogelijke commerciële productie van vissoorten zoals snoekbaars en kwabaal, kan er samengewerkt worden met instanties voor natuurbehoud (bv proefstation van Linkebeek,…) in de beide regio’s aan beide landsgrenzen rond het herstelbeheer van rivieren en beken door het herbepoten van deze bedreigde vissoorten.